Văn hóa biển Hoa Lộc và mối liên hệ với các văn hóa biển Việt Nam

Văn hóa biển Hoa Lộc và mối liên hệ với các văn hóa biển Việt Nam
04.01.2021 936
Việt Nam là một trong những quốc gia lập quốc sớm bên Biển Đông. Sự hình thành, phát triển, mối quan hệ và tính thống nhất của các văn hóa cổ trên vùng biển, đảo với các nền văn hóa vùng ven biển với vùng trung du, đồng bằng châu thổ đã góp phần vào quá trình tạo dựng văn minh dân tộc và sự đa dạng của bản sắc văn hóa Việt Nam. Cùng với châu thổ sông Hồng, nơi quê hương của buổi đầu lịch sử dân tộc, châu thổ sông Mã với văn hóa Hoa Lộc, văn hóa Đông Sơn đã góp phần quan trọng vào quá trình tạo dựng văn hóa, kiến tạo văn minh, hình thành nhà nước Văn Lang.

Dấu ấn biển trong Văn hóa Hoa Lộc

Văn hóa Hoa Lộc phân bố ở vùng ven biển phía Bắc tỉnh Thanh Hóa, trung tâm là các xã ven biển Hoa Lộc, Phú Lộc, Hòa Lộc thuộc huyện Hậu Lộc. Đây là một văn hóa khảo cổ được nhiều cơ quan nghiên cứu khảo cổ học ở Việt Nam quan tâm; được khai quật với diện tích lớn nhất và có sự đồng nhất trong việc khẳng định vị thế của nó trong dòng chảy các văn hóa cổ trên đất nước ta.

Thành tựu của gần nửa thế kỷ nghiên cứu đã khẳng định văn hóa Hoa Lộc là văn hóa khảo cổ tiêu biểu của thời đại kim khí ở miền Bắc Việt Nam. Mối liên hệ giữa văn hóa Hoa Lộc và các văn hóa đồng đại ở miền Bắc nước ta như: Phùng Nguyên, Hạ Long, Bàu Tró… được khẳng định là chìa khóa để tìm hiểu con đường phát triển văn hóa và lịch sử tộc người ở buổi đầu dựng nước của dân tộc.

Thành tựu quan trọng nhất của văn hóa Hoa Lộc được thể hiện trong kỹ thuật luyện kim đồng, sản xuất nông nghiệp, khai thác hải sản và nghề thủ công. Nét nổi trội của văn hóa này là những thành tố mang bản sắc văn hóa biển. Chính môi trường sinh thái biển đã để lại những dấu ấn sâu đậm về biển cả trong nội hàm của văn hóa này.

Yếu tố biển của văn hóa Hoa Lộc trước hết là ở môi trường biển của văn hóa này. Căn cứ vào các vị trí cư trú của người Hoa Lộc xưa và dấu vết của đường bờ biển, của các lạch cận kề có thể khẳng định rằng chủ nhân văn hóa Hoa Lộc đã tồn tại và phát triển trong môi trường sinh thái ven biển. Cho đến nay, sau hàng ngàn năm “dâu bể”, môi trường này có sự biến đổi “sóng bồi thêm bãi, thuyền thêm bến” (Tố Hữu) nhưng không gian văn hóa Hoa Lộc vẫn là môi trường ven biển.

Thành tố văn hóa biển của văn hóa Hoa Lộc không chỉ là vấn đề môi trường sinh thái mà quan trọng hơn là những yếu tố của biển đã để lại dấu ấn đậm nét trong văn hóa vật chất, văn hóa tinh thần của con người cư trú nơi đây mà nổi trội nhất là những mô típ, đồ án, bố cục hoa văn trang trí trên đồ gốm. Người thợ gốm Hoa Lộc đã chọn những hình ảnh điển hình của biển cả như sóng nước, giọt nước, tôm, cá, hải sâm, sò biển, rong biển, lưới đánh cá… để thể hiện các mô típ hoa văn. Phần lớn hoa văn thể hiện môi trường biển đều được thể hiện bằng biện pháp tả thực. Một số mô-típ dù được mang tính ước lệ, cách điệu nhưng không khó nhận diện đối tượng thể hiện. Các mô-típ kết hợp thành các đồ án trang trí được bố cục chặt chẽ nhưng thoáng đạt, cởi mở, không gò bó, mang tầm nhìn rộng của cư dân ven biển..

Với một nền kinh tế nông nghiệp ổn định, phát triển, làm chủ vùng đất ven biển và việc khai thác có hiệu quả vùng biển đã tạo điều kiện để chủ nhân văn hóa Hoa Lộc có mối liên hệ ngày càng rộng mở với các nền văn hóa ven biển và hải đảo ở miền Bắc nước ta.

Mối liên hệ với các văn hóa ven biển Việt Nam


Thành tựu nghiên cứu về văn hóa Hoa Lộc trong gần nửa thế kỷ qua đã khẳng định văn hóa Hoa Lộc đã có mối liên hệ với các văn hóa đương đại khác, tiêu biểu là các văn hóa vùng ven biển như văn hóa Bàu Tró ở phía Nam và văn hóa Hạ Long ở phía Bắc.



Hoa văn gốm cổ trong Văn hoá Hoa Lộc. Ảnh: Internet

Văn hóa Bàu Tró phân bố ở vùng ven biển thuộc các tỉnh Quảng Bình, Hà Tĩnh và Nghệ An. Đây là văn hóa thuộc sơ kỳ thời đại đồ đồng. Chủ nhân văn hóa này đã làm chủ vùng ven biển, phát triển kinh tế nông nghiệp và có quan hệ đa chiều với các văn hóa ở vùng đồng bằng ven biển thuộc châu thổ sông Mã, vùng biển đảo thuộc vịnh Hạ Long và vùng đồng bằng trung du Bắc Bộ thuộc châu thổ sông Hồng.
Mối liên hệ giữa văn hóa Hoa Lộc và văn hóa Bàu Tró được thể hiện ở nhiều lĩnh vực, trong đó nổi trội về sự tương đồng ở các lĩnh vực như: việc sử dụng “cuốc có vai” trong sản xuất nông nghiệp, thói quen không mài nhẵn toàn bộ công cụ và sử dụng nhiều công cụ ghè đẽo ở giai đoạn sớm. Sự tương đồng này có thể bắt đầu từ đặc điểm của môi trường ven biển - thích hợp với việc dùng các loại cuốc đá trong nông nghiệp và sự thực dụng, chú ý đến hiệu quả hơn là trau chuốt trong việc chế tạo và sử dụng các công cụ sản xuất bằng đá của cư dân ven biển.

Trong các loại đồ gốm, chủ nhân của hai văn hóa này đều có nét chung trong việc trang trí trên đồ gốm với những cách tạo hóa văn và mô-típ hoa văn giống nhau, trong việc chế tạo các loại đồ gốm có tai, các đồ đựng có miệng vuông, các loại đồ trang sức bằng đất nung mà tiêu biểu là loại “khuyên tai hình con đỉa” bằng đất nung rất độc đáo, chỉ có cư dân của hai văn hóa ven biển này sử dụng.

Tuy có sự khác biệt tạo nên những đặc trưng văn hóa riêng nhưng mối quan hệ, sự tương đồng giữa hai văn hóa này được thể hiện khá đậm nét.

Văn hóa Hạ Long phân bố ở vùng đất liền biển đảo phía Bắc, trung tâm là vịnh Hạ Long (Quảng Ninh) thuộc sơ kỳ thời đại đồng thau. Đây là một văn hóa mà không gian tồn tại và phát triển gắn liền với vùng biển đảo nhưng có quan hệ chặt chẽ với các văn hóa vùng ven biển và vùng đồng bằng thuộc châu thổ sông Hồng, vùng đất Tổ Hùng Vương.

Mối quan hệ giữa văn hóa Hoa Lộc và văn hóa Hạ Long được thể hiện khá đa dạng như: sự tồn tại khá phổ biến của “dấu Hạ Long” - di vật đặc trưng của văn hóa Hạ Long (chủ nhân văn hóa Hoa Lộc có “dấu Hoa Lộc); sự tương đồng của các loại đồ gốm miệng khum, đồ gốm xốp “kiểu gốm Hạ Long”, đồ gốm có miệng kiểu đa giác cùng với hoa văn giọt nước, hình sóng nước; hoa văn được tạo ra bằng cách trổ lỗ ở phần chân của đồ gốm, hoa văn hình tam giác, hình ô lưới và văn in chấm miệng sò.

Tuy có nét khác biệt mang đặc trưng riêng của mỗi nền văn hóa nhưng sự gần gũi, tương đồng đã được thể hiện rõ nét chứng tỏ có sự tiếp biến giữa hai nền văn hóa.

Không chỉ các mối liên hệ giữa các văn hóa vùng ven biển và hải đảo với nhau, các văn hóa này còn phát triển liên hệ với văn hóa vùng trung du và châu thổ sông Hồng, tiêu biểu là văn hóa Phùng Nguyên trên địa bàn vùng đất trung châu - nơi “các vua Hùng đã có công dựng nước”. Sự tiếp biến văn hóa này đã góp phần làm cho văn hóa dân tộc từ buổi đầu lập quốc thêm đa dạng.

Mối liên hệ, tiếp biến giữa văn hóa vùng ven biển, hải đảo với các văn hóa vùng châu thổ sông Hồng - cái nôi của văn hóa dân tộc là cơ sở lịch sử cho việc hình thành các “trầm tích văn hóa”, các huyền thoại về mối quan hệ giữa vùng biển với vùng trung du, miền núi; sự hòa hợp, thống nhất giữa các bộ tộc trên một vùng lãnh thổ tộc người có liên quan đến con đường phát triển và lịch sử trong buổi đầu thời kỳ dựng nước của dân tộc.

Theo T.S Phạm Văn Đấu
Tin chọn lọc khác
Tìm hiểu nền Văn hoá Đồng Đậu
04.01.2021 1609
Văn hóa Đồng Đậu là nền văn hóa tiếp nối văn hóa Phùng Nguyên. Văn hóa Đồng Đậu thuộc xã Minh Tân- huyện Yên Lạc tỉnh Vĩnh Phúc, được các cán bộ văn hóa của tỉnh phát hiện năm 1962. Qua 6 lần khai quật đã phát hiện hàng vạn hiện vật đồ đá, đồ đồng, gốm, xương sừng… Nền văn hóa này có niên đại mở đầu vào khoảng thế kỷ XV- XIV trước công nguyên và chấm dứt thế kỷ X-IX trước công nguyên.
Bắc Sơn – nền văn hóa tiêu biểu nối tiếp văn hóa Hòa Bình
04.01.2021 1464
Văn hóa Bắc Sơn là tên gọi một nền văn hóa Việt Nam ở sơ kỳ thời đại đồ đá mới có niên đại sau nền văn hóa Hòa Bình, cách ngày nay từ một vạn đến tám ngàn năm. Bắc Sơn là đặt theo tên huyện Bắc Sơn (tỉnh Lạng Sơn), nơi đầu tiên phát hiện những di vật của nền văn hóa này. Các bộ lạc chủ nhân của văn hóa Hòa Bình đã tạo ra nền văn hóa Bắc Sơn.
Văn hóa biển Hoa Lộc và mối liên hệ với các văn hóa biển Việt Nam
04.01.2021 937
Việt Nam là một trong những quốc gia lập quốc sớm bên Biển Đông. Sự hình thành, phát triển, mối quan hệ và tính thống nhất của các văn hóa cổ trên vùng biển, đảo với các nền văn hóa vùng ven biển với vùng trung du, đồng bằng châu thổ đã góp phần vào quá trình tạo dựng văn minh dân tộc và sự đa dạng của bản sắc văn hóa Việt Nam. Cùng với châu thổ sông Hồng, nơi quê hương của buổi đầu lịch sử dân tộc, châu thổ sông Mã với văn hóa Hoa Lộc, văn hóa Đông Sơn đã góp phần quan trọng vào quá trình tạo dựng văn hóa, kiến tạo văn minh, hình thành nhà nước Văn Lang.
Văn hoá Cái Bèo và Văn hoá Hạ Long
04.01.2021 1151
Nếu như Văn hóa Hòa Bình được xem là một trong những trung tâm phát minh nông nghiệp sớm nhất thế giới thì Văn hóa Cái Bèo và Hạ Long ở cuối giai đoạn hậu kỳ đồ đá mới ghi nhận nền kinh tế dựa vào biển rõ rệt nhất của người Việt cổ. Họ đã biết chế tạo thuyền đi biển, chế tác đồ trang sức từ vỏ nhuyễn thể làm hàng hóa giao lưu.
Văn hoá Soi Nhụ - Văn hoá biển tiền sử Việt Nam
06.01.2021 1852
Nền văn hóa Soi Nhụ đánh dấu sự tiếp xúc khá phổ biến của cư dân Việt cổ với nền kinh tế biển, tạo dựng được phương thức sống phức hợp theo định hướng khai thác biển.
Tìm hiểu về nền văn hóa Đông Sơn
20.01.2021 1666
90 năm phát hiện và nghiên cứu, các nhà khoa học đều cho rằng văn hóa Đông Sơn có vị trí và vai trò đặc biệt quan trọng trong tiến trình lịch sử văn hóa Việt Nam. Nền văn hóa này là cơ sở vật chất cho việc hình thành nhà nước đầu tiên Văn Lang - Âu Lạc, nhà nước đầu tiên thời đại các Vua Hùng, và là nền tảng cho sự hình thành bản sắc văn hóa Việt cổ, cũng như văn minh Đại Việt sau này.
Văn hóa Hòa Bình- cái nôi nền nông nghiệp người Việt cổ
04.01.2021 887
Nền văn hóa Hòa Bình (12.000-10.000 TCN) với đặc trưng kỹ thuật ghè đẽo trên khắp chu vi hoàn cuội mở đầu cho thời đại đồ đá mới. Đặc biệt tại Hòa Bình, người ta đã tìm thấy những dấu tích của nền nông nghiệp người Việt cổ.
Nét văn hoá cổ nhất ở Việt Nam - Văn hóa Tràng An
29.12.2020 1406
Văn hóa Tràng An là một trong những nền văn hóa cổ nhất ở Việt Nam, hình thành từ thời kỳ đồ đá cũ khoảng 25 Ka BP (Kilo annum before present, ngàn năm trước). Tràng An là tên một địa điểm ở Ninh Bình, nơi đầu tiên tìm ra những di chỉ của nền văn hóa này. Đến nay đã có khoảng 30 địa điểm thuộc nền văn hóa Tràng An đã được phát hiện, kết quả nhiều cuộc nghiên cứu của các chuyên gia khảo cổ học cho thấy dấu ấn của người tiền sử thích nghi với biến cố lớn về môi trường, cảnh quan ít nhất là từ khoảng 25 Ka BP, một số nền văn hóa tiền sử đã tiến hóa liên tục ở khu vực này, từ thời kỳ đồ đá cũ qua thời kỳ đồ đá mới đến thời kỳ đồ đồng và thời kỳ đồ sắt như nền văn hóa Tràng An, Hòa Bình và Đa Bút... 
Tìm hiểu nền văn minh lúa nước lâu đời của Việt Nam
25.12.2020 1895
Văn minh lúa nước gắn liền với sự hình thành dân cư và sự phát triển của công cụ lao động. Chính nền văn minh lúa nước là cái nôi để hình thành cộng đồng dân cư định canh và các giá trị văn hóa phi vật thể kèm theo, đó chính là văn hóa làng xã. Nhưng mọi người liệu đã hiểu rõ về nền văn minh này chưa? Sự ra đời của nó và đặc điểm của nền văn minh này có tác động như thế nào đối với đời sống của nhân dân? Chúng ta cùng tìm hiểu trong bài viết này nhé!
Tìm hiểu nền văn hoá Việt Nam thời đại đồ đá
30.12.2020 1261
Thời đại Đồ đá hay Paleolithic là một thời kỳ tiền sử kéo dài mà trong giai đoạn này đá đã được sử dụng rộng rãi để tạo ra các công cụ có cạnh sắc, đầu nhọn hoặc một mặt để đập. Thời kỳ này kéo dài khoảng gần 3.4 triệu năm, và kết thúc vào giai đoạn khoảng từ 8700 TCN tới năm 2000 TCN, cùng với sự ra đời của các công cụ bằng kim loại. 
Thời kỳ Hồng Bàng và các đặc điểm hình thái xã hội
25.12.2020 1291
Hồng Bàng thị hay Thời đại Hồng Bàng là một giai đoạn lịch sử thuộc thời đại thượng cổ của lịch sử Việt Nam. Thời đại này dựa nhiều trên các truyền thuyết, truyện kể ở những tác phẩm như Lĩnh Nam chích quái và được hợp thức hóa trở thành một giai đoạn lịch sử qua Đại Việt sử ký toàn thư -  cuốn sử thư đã đưa Hồng Bàng thị làm Kỷ đầu tiên.
Văn hoá Việt Nam thời kỳ Bắc Thuộc
25.12.2020 4344
Trong khoảng mười thế kỷ đầu công nguyên, trên lãnh thổ Việt Nam hiện nay đã từng tồn tại ba nền văn hoá: văn hoá của cộng đồng cư dân châu thổ Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ, văn hoá Chăm Pa ở ven biển miền Trung, và văn hoá Óc Eo ở vùng đồng bằng châu thổ sông Cửu Long. Ba nền văn hoá này có những nét chung do có chung cơ tầng văn hoá Đông Nam Á, nhưng cũng lại có những nét riêng do từng vùng có những đặc điểm và số phận lịch sử khác nhau
Tin xem nhiều
Tin mới nhất