Vũ trụ theo bách khoa toàn thư

Vũ trụ theo bách khoa toàn thư
29.01.2024 1111
Trước người Hy Lạp: người Babylon, người Ai Cập và người Trung Quốc quan sát bầu trời và hiểu được sự chuyển động của các hành tinh và tiên đoán được các hiện tượng thiên thực (như: nhật thực, nguyệt thực...) Thế nhưng hệ thống vũ trụ của họ còn ngây thơ và đầy rẫy những yếu tố thần thoại. Người Babylon coi vũ trụ có hình vòm, Trái đất trôi nổi trên đại dương, còn người Ai Cập cho rằng sông Nile là một nhánh của đại dương, và Mặt trời cũng trôi nổi trên đại dương như một con thuyền...

Hệ thống địa tâm của người Hy Lạp coi Trái đất là trung tâm của vũ trụ: Theo Anaximander (610- 547 trước C.N), Trái đất có hình một cái đĩa (chỉ có một mặt đĩa là có người sống) và dường như treo lơ lửng trong không gian và cách đều với mọi điểm của bầu trời. Quay quanh Trái đất có 3 bánh xe lớn cách Trái đất tương ứng là 9, 18, 27 lần đường kính của Trái đất, có độ nghiêng khác nhau so với trục Trái Đất, mỗi vòng bánh xe có bề dày bằng đường kính của Trái đất gọi là bánh xe hoàng đới (những vì sao cố định), bánh xe Mặt trăng và bánh xe Mặt trời.

h
Ảnh: Trái Đất hình đĩa

Những người theo thuyết Pitago (TK thứ 5 trước CN) thì cho rằng Trái đất có dạng hình cầu cũng như bầu trời và quay xung quanh mình hết một ngày. Ngoài ra còn có 7 quả cầu đồng tâm khác quay xung quanh các trục giữa đi qua tâm của Trái đất nhưng theo độ nghiêng khác nhau (khái niệm về độ xiên của hoàng đạo được Enopide de Chio phát hiện năm 430 trước CN). 7 quả cầu này cách Trái đất theo thứ tự từ gần đến xa, thứ nhất là Mặt trăng sau đó đến sao Thủy, sao Kim, rồi đến Mặt trời, sao Hỏa, xa hơn nữa là sao Mộc và xa nhất là sao Thổ.

Hệ thống của Aristarque: (Aristarque de Samos, 310 - 230 trước CN). 17 thế kỷ trước Copernicus, ông cho rằng Trái đất quay xung quanh mình và quay xung quanh Mặt trời và Mặt trời được coi là đứng yên trong vũ trụ. Ông cũng tính được khoảng cách từ Trái đất đến Mặt trăng và từ Trái đất đến Mặt trời (với sai số khá lớn). Tuy nhiên, những ý kiến của ông bị bác bỏ vì được xem là "không thuần khiết".

h
Ảnh: Aristarque de Samos

Hệ thống Ptoleme ( Claudius Ptolemaeus, người Hy Lạp, 90 - 168 sau CN). Hệ thống hoá các quan niệm địa tâm trước đây của Aristarque: Hình tròn (hình được xem là hoàn hảo và thần thánh) là nền tảng của Vũ trụ. Trái đất là một quả cầu, xung quanh nó có một chuỗi các hình cầu pha lê (tinh cầu) đồng tâm; hình cầu ngoài cùng chứa các vì sao. Tất cả các hình cầu này chuyển động với một vận tốc không đổi. Vì sự vận hành các hành tinh được quan sát trong thực tế không khớp với thuyết Ptoleme nên người ta đã đưa ra thuyết "ngoại luân", đó là những "vòng tròn phụ": mỗi hành tinh ngoài chuyển động quay trên mặt cầu hành tinh còn quay trên vòng tròn phụ có tâm nằm trên mặt cầu hình cầu hành tinh.

h
Ảnh: Claudius Ptolemaeus

Hệ thống trung thế kỷ. Lấy lại hệ thống Ptoleme nhưng dần dần loại bỏ lý thuyết "ngoại luân".

Hệ thống Copernicus (Nicolaus Copernicus, người Ba Lan, 1473-1543). Mặt trời là trung tâm của hệ hành tinh: Trái đất quay xung quanh Mặt trời, trục quay của các hành tinh cũng là trục quay của Trái đất, Mặt trăng quay xung quanh Trái đất, Trái đất quay quanh mình nó (Copernicus có trích dẫn Aristarque trong bản thảo của mình nhưng trong bản in thì lại xóa bỏ trích dẫn đó).

h
Ảnh: Nicolaus Copernicus

Hệ thống Kepler (Johannes Kepler, người Đức, 1571 - 1630). Các hành tinh không quay quanh Trái đất; Trái đất là một hành tinh như các hành tinh khác. Quỹ đạo của chúng không phải là hình tròn mà là hình elip; các hành tinh không nằm trên những mặt phẳng song song và Mặt trời là trung tâm của các hành tinh chứ không phải là Trái đất.

h
Ảnh: Johannes Kepler

Cơ học Galilei (Galileo Galilei, người Ý, 1564 - 1642). Mọi vật thể sinh ra đều chuyển động: chúng chuyển động thẳng đều (theo quán tính). Về mặt biểu kiến chúng chỉ được coi là đứng yên khi so với những vật thể khác có cùng vận tốc. Galilei là người ủng hộ tích cực học thuyết Copernicus và bị Tòa án giáo hội bỏ tù ngày 21/6/1633 và phải đọc bảy bài kinh sám hối một lần trong tuần và trong suốt ba năm liền. Mãi đến năm 1992 giáo hoàng Jean Paul II mới phục hồi danh dự cho ông.

h
Ảnh: Galileo Galilei

Định luật vạn vật hấp dẫn của Newton (Isaac Newton, người Anh, 1642 - 1727) Newton đã liên hệ cơ học thiên thể của Galilei với sự rơi tự do của các vật. Nguyên nhân gây ra hai chuyển động này đều là lực hấp dẫn vũ trụ của vật thể này đối với vật thể khác.

h
Ảnh: Isaac Newton

Thuyết tương đối của Einstein (Albert Einstein, người Mỹ gốc Đức, 1879 - 1955). Khối lượng hấp dẫn, mà người ta tính theo hệ thống Newton, bằng với khối lượng quán tính của nó và lực hút hấp dẫn cũng được xếp vào các quán tính. Vũ trụ có bốn chiều, cong và hữu hạn. Sự hữu hạn của nó đã được lý thuyết giãn nở của vũ trụ xem xét lại vào năm 1982. Ngày nay người ta cho rằng công thức của Anhxtanh E = mc2 dựa trên 11 bằng chứng là:

1.Các vụ nổ bom nguyên tử chứng minh tính đúng đắn của thuyết "tương đối hẹp" và sự tương đương của khối lượng và năng lượng.

2.Khối lượng các hạt tăng theo gia tốc, E = mc2 (nếu E tăng thì m cũng tăng)

3.Thời gian sống dài hơn của hạt muy meson (vì chúng chỉ tồn tại 1 phần triệu giây và có vận tốc bằng vận tốc ánh sáng, nên lẽ ra nó chỉ chạy được một quãng đường là 300m, nhưng thực tế chúng lại có thể đi qua bề dày khí quyển vì chúng đi nhanh như là tín hiệu báo sự cáo chung của chúng).

4.Sự đến sớm của điểm cận nhật của sao Thủy: lẽ ra điểm này là cố định nhưng nó lại đến sớm 43 giây trong một thế kỷ. Sở dĩ như vậy là do lực hấp dẫn của Mặt trời làm biến dạng không-thời gian trong một vùng rộng lớn bao quanh sao Thuỷ.

5.Hiệu ứng Anhxtanh, một biến thể của hiệu ứng Doppler: ánh sáng dịch chuyển về phía đỏ ngay cả trong trường hợp nguồn sáng không chuyển động, khi ánh sáng đó đi qua một trường hấp dẫn mạnh (hệ quả của thuyết tương đối rộng).

6.Sự uốn cong của tín hiệu ánh sáng do các ngôi sao phát ra khi đi qua gần Mặt trời.

7.Các sóng radio bị trễ do tác động của lực hấp dẫn của Mặt trời (hiệu ứng Shapirô), giả thiết này được kiểm nghiệm bằng máy thăm dò Mariner 6, 7 và các máy thăm dò Hélio.

8.Khối lượng quán tính bằng khối lượng hấp dẫn: lý thuyết này đã được chứng minh bằng tính ổn định của Mặt trời đối với Trái đất. Sức hút của Mặt trời không bao giờ làm dao động trục quay của Trái đất.

9.Đem một chiếc đồng hồ đi vòng quanh Trái đất về phía Đông (trên máy bay ở độ cao 10.000 m) sẽ chậm hơn 329 phần tỷ giây so với đi vòng quanh Trái đất về phía Tây cũng bằng máy bay ở độ cao tương tự: Điều này chứng tỏ sức hút của Trái đất ảnh hưởng đến thời gian.

10.Hiệu ứng Mossbauer về hấp dẫn chứng minh sự đúng đắn của hiệu ứng tương đối tính về độ cao (bằng cách sử dụng tinh thể phát tia gamma).

11.Sự tồn tại các lỗ đen cho thấy độ cong của vũ trụ và vũ trụ không phải là vô hạn.

Nguồn: Bách khoa tri thức phổ thông.   

Tin chọn lọc khác
Vũ trụ theo bách khoa toàn thư
29.01.2024 1112
Trước người Hy Lạp: người Babylon, người Ai Cập và người Trung Quốc quan sát bầu trời và hiểu được sự chuyển động của các hành tinh và tiên đoán được các hiện tượng thiên thực (như: nhật thực, nguyệt thực...) Thế nhưng hệ thống vũ trụ của họ còn ngây thơ và đầy rẫy những yếu tố thần thoại. Người Babylon coi vũ trụ có hình vòm, Trái đất trôi nổi trên đại dương, còn người Ai Cập cho rằng sông Nile là một nhánh của đại dương, và Mặt trời cũng trôi nổi trên đại dương như một con thuyền...
Voi châu Phi - loài voi sắp tuyệt chủng
24.01.2024 927
Voi châu Phi, thuộc chi Loxodonta, bao gồm hai loài: voi rừng châu Phi và voi đồng cỏ châu Phi. Hóa thạch của các loài Loxodonta đã được khai quật ở châu Phi, có niên đại từ thời kỳ Pliocene giữa. Theo các báo cáo, loài voi châu Phi đã xuất hiện khoảng 60 triệu năm trước. Vào năm 1500, châu Phi có hơn 25 triệu con voi. Tuy nhiên, vào năm 1900, con số này đã giảm xuống còn khoảng 10 triệu, và vào năm 1979, chỉ còn 1,3 triệu. Trong thập kỷ 1970 và 1980, dân số voi châu Phi giảm mạnh, đến giữa những năm 1990, con số này đã giảm xuống dưới 300.000. Và đến hiện nay, voi rừng châu Phi đang có nguy cơ tuyệt chủng vì số lượng giảm đáng kể do tệ nạn săn bắt. 
Tết nên uống gì để có một làn da khỏe mạnh
16.01.2024 1036
Tết là dịp để chúng ta thưởng thức vô vàn những món ăn từ truyền thống cho đến hiện đại. Là dịp để chúng ta tham gia vào những bữa tiệc thịnh soạn với nhiều món ăn bổ dưỡng, nhiều năng lượng … Tết còn là “thiên đường” của các loại đồ uống, nước đóng chai, nước có ga.
Sông Hằng - Đời sống tâm linh của người Ấn
08.01.2024 1072
Tên của sông Hằng được đặt theo tên vị nữ thần Hindu Ganga. Lưu vực của sông rộng 907.000 km², một trong những khu vực màu mỡ và có mật độ dân số lớn nhất thế giới. Ở Ấn Độ, sông Hằng không chỉ là một con sông. Đó còn là đại diện của tôn giáo, công nghiệp, nông nghiệp và chính trị.
Giáp Thìn 2024 này làm gì để may mắn, tài lộc cả năm
26.12.2023 1231
Tết Nguyên Đán, còn được gọi là Tết Cả, Tết Ta, hoặc Tết Âm lịch, là một trong những lễ hội quan trọng nhất của khu vực Đông Á. Đây là dịp chào đón năm mới theo Âm lịch, được ăn mừng long trọng tại nhiều quốc gia như Trung Quốc, Đài Loan, Hàn Quốc, Bắc Triều Tiên, Singapore, Malaysia, Indonesia và đặc biệt là Việt Nam.
Điển tích điển cố Ngưu Lang Chức Nữ
25.10.2023 1648
Theo đó, ngày xưa dưới hạ giới có chàng chăn bò trẻ tuổi tên là Ngưu Lang. Vì quá say mê một tiên nữ phụ trách việc dệt vải là Chức Nữ nên Ngưu Lang đã bỏ bê việc chăn trâu, để trâu đi nghênh ngang vào điện Ngọc Hư.
Tà áo dài Việt Nam đã phát triển đến bây giờ như thế nào ?
19.10.2023 1654
Áo dài Việt Nam, vẻ đẹp lịch sử của nó đã đi vào lòng người và được yêu mến không chỉ bởi sự tinh tế, thanh lịch mà nó mang đến, mà còn bởi câu chuyện và hình ảnh của nó qua các thời kỳ lịch sử khác nhau. Trong dịp chào mừng ngày 20/10, hãy cùng khám phá vẻ đẹp và tính lịch sử của tà áo dài Việt Nam, biểu tượng về sự kiêu hãnh và tự hào về văn hóa dân tộc và đất nước.
Bạn đã xem thượng cờ Lăng Bác bao giờ chưa ???
04.10.2023 1832
Cảnh thượng cờ trước Lăng Bác là một hình ảnh đặc trưng của Hà Nội, nếu một lần đặt chân đến đây mà bạn bỏ lỡ khoảnh khắc thiêng liêng này chắc chắn bạn sẽ tiếc nuối.
Top những sách viết về Hà Nội
19.09.2023 1865
Hà Nội, thủ đô của Việt Nam, là một nguồn cảm hứng vô tận cho nhiều tác phẩm văn học. Hãy cùng khám phá những tác phẩm tiêu biểu viết về Hà Nội để cùng hiểu rõ hơn về thủ đô nghìn năm văn hiến của chúng ta.
Văn hóa uống cà phê ở Ý
12.09.2023 1942
Văn hoá cà phê ở Ý là một phần không thể thiếu trong cuộc sống hàng ngày của người dân nước này. Cà phê không chỉ là một loại đồ uống, mà còn là một phong cách sống và một cách để kết nối với gia đình và bạn bè.
Không gian tri thức, sách, cafe độc đáo giữa lòng Hà Nội, Sài Gòn!
22.11.2022 3219
Mô hình cafe dường như không còn mới tại Việt Nam những năm gần đây nhưng mô hình quán cafe đẹp kết hợp thư viện sách cộng đồng miễn phí với hàng ngàn tên sách chất lượng có lẽ là lần đầu có mặt ở Việt Nam.
Tranh Đông Hồ và ý nghĩa những bức tranh Đông Hồ nổi tiếng
13.09.2022 3919
Dòng tranh Đông Hồ có nội dung và hình thức biểu đạt rất phong phú, chủ yếu đi sâu miêu tả tính chân thực cuộc sống sinh hoạt, lao động sản xuất đời thường trong mối quan hệ giữa người với người, và giữa người với thiên nhiên thể hiện tính nhân quả cầu an, cầu phúc, cầu lộc, cầu tài. Tính triết lý của tranh Đông Hồ rất sâu sắc vừa vui tươi dí dỏm, hóm hỉnh vừa sâu cay nửa hư nửa thực mang tính trừu tượng.
Ra mắt tác phẩm tiểu thuyết chiến tranh đặc sắc "Hương"
22.08.2022 4136
Nội dung cuốn sách Hương của tác giả Nguyễn Thụy Kha đã tái hiện lại cuộc đời của một người lính tên Lĩnh, một người giáo viên trẻ mới vào nghề đã xung phong vào chiến trường khốc liệt. Tại mảnh đất Quảng Trị mưa bom bão đạn này, anh đã gặp được mối tình khắc cốt ghi tâm, mối tình như duyên tiền định với người con gái tên Hương. 
Văn hoá đọc sách liệu đã được gìn giữ đúng mực hay chưa?
09.04.2021 7521
Nhà tâm lý học người Pháp Gustavơ Lebon đã từng nói rằng: “Một cuốn sách hay cho ta một điều tốt, một người bạn tốt cho ta một điều hay.” Thông qua câu nói nổi tiếng này, chúng ta có thể hiểu được sách không chỉ đóng vai trò mang tri thức đến với mọi người, mọi nhà, mà sách còn là những người bạn tâm giao mỗi khi chúng ta lạc lối, chưa tìm ra phương pháp, đường hướng. 
Sách đối với trẻ em vùng cao có thực sự cần thiết?
07.04.2021 7346
Như mọi người đã biết, cuộc sống của người dân vùng cao vẫn còn gặp rất nhiều khó khăn. Đơn giản như việc cơm ăn, áo mặc đã là một gánh nặng lớn trên vai những người cha, người mẹ; cộng với việc sinh đẻ không có kế hoạch cũng khiến cuộc sống của người dân vùng cao càng bấp bênh. Ngày nay, tỷ lệ học sinh biết chữ của trẻ em vùng cao đã được cải thiện đáng kể, tuy nhiên vẫn là một vấn đề lớn cần được xã hội quan tâm hơn nữa. Đã có rất nhiều những chương trình thiện nguyện, những chương trình tài trợ nhu yếu phẩm, đồ dùng học tập, sách vở cho các em, giúp các em tiếp cận với những tri thức mới. Và sách là một trong những số đó.
12 nét văn hoá đẹp nhất ngày Tết Nguyên Đán của người Việt Nam
28.01.2021 2984
Đối với người Việt, tết cổ truyền không chỉ thiêng liêng, mà còn là những ngày trọng đại nhất trong một năm. Dù thành thị hay nông thôn, miền núi hay miền xuôi, đất liền hay đảo xa, trong nước hay mưu sinh trên toàn thế giới, cứ Tết đến xuân về là mỗi người lại nhớ về quê hương nguồn cội. Tết cổ truyền đã trở thành một nét đẹp văn hóa, một lẽ sống bản ngã tự nhiên in sâu vào tâm thức người Việt. Tết Nguyên Đán (hay còn gọi là Tết, Tết cổ truyền, Tết âm lịch) được coi là dịp lễ quan trọng nhất trong năm của người Việt và các nước theo lịch âm lịch.
Khám phá văn hoá tắm bằng chổi ở Nga
08.01.2021 2855
Người Nga coi việc đến banya là chìa khóa để có sức khỏe tốt. Các nhà khoa học đã phát hiện banya mang đến rất nhiều lợi ích, có thể kể đến như tuần hoàn máu dưới da, bài độc, cải thiện các chức năng cơ, khớp.
Cách nói cảm ơn trong văn hóa Mỹ
22.02.2021 4936
Trong văn hoá Mỹ, khi người khác khen mà mình giả vờ khiêm tốn, họ sẽ nghĩ rằng mình không đồng tình với họ. Điều này lâu dài sẽ tạo ra xung đột và khoảng cách trong giao tiếp. Cách nói đơn giản, "Thank you" thể hiện sự đồng tình, và lòng biết ơn của mình với lời khen, hoặc lời nói xã giao của người khác với mình.
Cách người Nhật du nhập văn hóa và kiến tạo kiệt tác dân tộc
16.01.2021 2783
Nhật Bản học hỏi, tiếp thu tinh hoa từ nền văn minh khác, phát triển chúng trở thành sản phẩm vật thể hoặc phi vật thể đặc trưng, nổi tiếng toàn cầu.
Người Trung Quốc sẽ phải thay đổi văn hóa dùng đũa
04.01.2021 1656
Trung Quốc đang thuyết phục người dân từ bỏ thói quen dùng đũa gắp thức ăn cho người khác, tránh lây lan Covid-19. Nhưng việc này thực sự khó khăn. Tại một nhà hàng ở thủ đô Bắc Kinh, các món ăn cay kiểu Tứ Xuyên được phục vụ theo cách ăn gia đình. Ở đây, thực khách thoải mái chọc đũa vào những bát vằn thắn với nước chan cay thơm hay dùng đũa bới tìm những miếng cá nướng được bày lẫn vào ớt trên đĩa.
Những điều thú vị về văn hoá bia Đức
06.01.2021 2880
Đất nước có lễ hội bia kéo dài nửa tháng, thường uống bia ướp lạnh để giữ nguyên vị, không thách thức nhau trên bàn tiệc. Đức là cái nôi của những loại bia ngon trên thế giới khi bắt đầu sản xuất đồ uống này từ thế kỷ XII. Sản xuất bia là ngành công nghiệp được chú trọng, nhiều du khách cũng đưa sản phẩm vào danh sách "nhất định phải thử" khi đặt chân đến.
Sự khác nhau trong 'văn hoá khẩu trang' Á - Âu
04.01.2021 1849
Ở các nước châu Á, ký ức về dịch SARS 17 năm trước vẫn còn ám ảnh và việc đeo khẩu trang trở thành thói quen. Nhiều người coi đây là trách nhiệm để giảm lây truyền Covid-19, căn bệnh đã khiến khoảng 120.000 nhiễm ở hơn 100 quốc gia trên thế giới. Một số doanh nghiệp không cho phép khách vào cửa hàng mà không đeo khẩu trang. Chính quyền tại các thành phố lớn như Bắc Kinh và Thượng Hải ra yêu cầu công dân phải đeo khẩu trang nơi công cộng.
UNESCO công nhận văn hóa bán hàng rong là di sản
06.02.2021 3465
Ngày 16/12, UNESCO công bố quyết định ghi Văn hóa bán hàng rong của Singapore vào danh sách Di sản Văn hóa Phi vật thể của nhân loại, sau hai năm quốc gia này trình đề cử.
Vì sao xì mũi ở Dubai bị coi là kém văn hóa?
04.01.2021 1730
Một trong những hành động được coi là bình thường trên thế giới, lại bị đánh giá là xúc phạm người khác tại Dubai chính là việc xì mũi trên bàn ăn, trước mặt những vị khách khác. Khi muốn xì mũi, bạn nên rời bàn ăn, đi vào nhà vệ sinh. Nếu không, người địa phương sẽ cảm thấy vô cùng khó chịu và đánh giá thấp bạn. Trong trường hợp xấu nhất: bạn không kịp ngăn chặn hành động này, hãy tránh bàn ăn càng xa càng tốt.
Tin xem nhiều
Tin mới nhất